Gaffar Çakmaklı Mehdiyev – “Türksüz Ermenistan” İdeolojisinin Sonuçları: Ermenistan’ın Tek Uluslu ve Monoetnik Devlete Dönüştürülme Süreçleri

Özet

1813–1828 yıllarında Rusya ile İran arasında yapılan iki savaşın (1804–1813,
1826–1828) sonucunda imzalanan Gülistan (12 Ekim 1813) ve Türkmençay (10
Şubat 1828) Anlaşmaları, Azerbaycan halkının tarihinde trajik rol oynamış ve
Azerbaycan’ın parçalanmasına yol açmıştır. Bu anlaşmalar sonucunda Azerbaycan’ın
kuzeyi Rusya, güneyi ise İran’ın yönetimine geçmiştir. Türkmençay Anlaşması’nın 15.
Maddesi gereğince de İran’da yaşayan Ermeniler’in Erivan, Karabağ ve Nahçıvan’a
toplu şekilde göç ettirilmesine başlanmıştır. Söz konusu uygulama sonucunda bu
arazilerde tarihsel olarak yerleşik olan Azerbaycan Türkleri kendi yurtlarından
mahrum edilmiştir.
Türkmençay Anlaşması’ndan hemen sonra İmparator I. Nikolay 1828’in 21 Mart’ında
Erivan ve Nahçıvan Hanlıkları’nın arazisinde bir “Ermeni eyaleti” kurulmasına ilişkin
emir imzalamıştır. Bu emre göre o zaman 7 bin 331 Azerbaycan Türkü’nün ve 2 bin
369 Ermeni’nin yaşadığı Erivan şehri de “Ermeni eyaleti” bünyesine dâhil edilmiştir.
Osmanlı ile yapılan savaşların (1828-1829, 1877-1878) sonucunda, 1829-1830
yılları arasında Güney Kafkasya’ya (Nahçıvan, Karabağ, Erivan) 40 bin İran, 84 bin
600 Osmanlı Ermenisi yerleştirilmiştir. Tüm bunlara rağmen 19. yüzyılın sonunda
Erivan Eyaleti (gubernatorluk-Rusça) Azerbaycan Türklerinin sayısına göre Bakü ve
Yelizavetopol (Gence) eyaletlerinden sonra Kafkasya’da üçüncü yeri tutmaktadır.
Azerbaycan tarihinde yaşanmış en büyük facialar 1905-1907 ve 1915-1920’lerde de
devam etmiş ve 1920’li yıllardan başlayarak 30 yıla yakın süren represyon (sürgün,
baskı) olmuştur. Öyle ki bu yıllarda Azerbaycan Cumhuriyeti topraklarında insan
haklarına aykırı kanunlar uyarınca totaliter devlet rejiminin işlediği despotluk ve
şiddet sonucunda yüz binlerce masum insan, genellikle ulusal kendini tanıma ve milli
devlet inancına, siyasi rejimin diktatörlüğüne değil, milli duygu ile düşündüğü için
represyonlara maruz kalmıştır. Azeriler’in Ermenistan’dan (Batı Azerbaycan’dan)
göç ettirilmesi henüz 18. yüzyılda başlanmış ve üç aşamada yapılmıştır:

  • Birinci aşama 1905-1920 yılları;
  • İkinci aşama 1948-1953 yılları;
  • Üçüncü aşama 1988-1992 yılları.

Bu süreçler zarfında Ermeniler Batı Azerbaycan’da yaşayan Azerbaycanlılar’ın
yüzlerce yerleşim noktasını yerle bir ederek, 30 bine yakın evi yıkmışlar ve ihtiyar,
çocuk ve kadınların da aralarında bulunduğu 140 bin kişiyi vahşice öldürmüşler,
750 binden fazla Azerbaycanlı’yı da Ermenistan’dan (Batı Azerbaycan’dan) göç
ettirmişlerdir. 1988 yılında ise 220 binden fazla Azerbaycanlı, Ermeni vahşetine
tahammül edemediğinden doğup büyüdükleri kendi ana topraklarını terk etmiştir.

Anahtar Kelimeler: Ermenistan, Azerbaycan Türkleri, Erivan Hanlığı, “Türksüz
Ermenistan”, Kafkasya.

 

Yazının Tamamı İçin Tıklayınız…

İlgili Makaleler

Başa dön tuşu